Yatırım

Paranı bankada mı tutarsın, dövize mi, borsaya mı, kriptoya mı koyarsın? Bu sayfa yatırım araçlarını, altını ve kuyumcuyu, fonları, banka kredisini ve alırken satarken kaybettiğin payı anlatır.

Yatırım sayfası

• Varlık sekmesinde (18 yaşından) Yatırım: "Borsa, altın, kripto, mevduat".
• Her kalemin kendi sayfası var: son 7 ve 30 günün fiyat çizgisi, son yedi günün yüzdesi ve yönü (yükseliyor, düşüyor, yatay), alış ve satış fiyatı.
• Yön son günlerin hareketine bakar, garanti değildir. Fiyatlar hafızalıdır: bir yön genelde bir süre devam eder, ama bir gün dönebilir.
• Aynı kalemden birkaç kez aldıysan ve bir kısmını satarsan en eski alım önce satılır.
• Şirketlerin, adları ve coinler kurgusaldır.

Araçlar ve riskleri

Beklenen getiri yıllık ortalamadır; asıl fark oynaklıkta.

• Arada ani çöküş yılları olabilir: kriptoda en sık ve en sert, borsada ikinci.
• Getiri vergisizdir sanma: satıştaki kazançtan vergi alınır (Vergi).
• Kripto "Bir gece içinde iki katı da olur, yarısı da." Köpek Parası ve Hamburger Coin şaka coinleri, en oynakları onlar. Sabit Kur dolara bağlı, en sakini.

Mevduat ve vade

Mevduatın üç türü var: kendi paranla mevduat (faizi yüksek ama oynak), döviz mevduatı (önce döviz almış olman gerekir; faiz düşük, kur senin yerine oynar) ve katılım hesabı (faiz yerine kâr payı).

Vadesi dolmadan bozarsan kazancının %4'ü kesilir; ana paraya dokunulmaz.

Alış-satış farkı ve kayma

• Her kalemin bir alış ile satış arası farkı var. Aldığın an satarsan biraz zararla çıkarsın.
• Fark kalemden kaleme değişir: döviz ve endeks fonunda binde 4-9, hisselerde binde 5-7, kriptoda %0,4 ile %3 arası (şaka coinlerinde en yüksek), gram altın hesabında %2.
• Kayma: Çok büyük bir emir fiyatı aleyhine iter. Olağan tutarlarda fark edilmez; yüz milyarlarca liralık alımda fiyat belirgin kayar (en çok %50). Kayma oranı alım sayfasında yazar.

Altın ve kuyumcu

• Kuyumcu (18 yaşından) çeyrek altın satar. Kartta son 30 günün eğrisi ve yön yazar; "düne göre" değişim renksizdir.
• Çeyreğin başlangıç fiyatı yaklaşık 9.000₺. Kuyumcu %4 üstüne satar, %4 altına alır: alıp hemen satmak yaklaşık %8 kaybettirir.
• Fiyatın yönü haftalarca sürer ve ertesi günü çoğu zaman tutar, ama garanti yoktur. Fiyat başlangıcın yarısının altına inmez, iki buçuk katını geçmez.
• Basılı tutarak çok adet alıp satarsın; toplam önceden görünür.
• Elindeki altın Eşyalar'da kese olarak görünür: her kese 10 çeyrek. Kese arttıkça yankesici riski artar; yankesici bir keseden birkaç çeyrek alır.
• Banka kasası: Bankada "Kasa ve krediler" tezgâhından kiralarsın. Peşin ödeme yok, kira gün gün (yılda 6.000₺, 30 günlük yılda günde 200₺). Bir kasa gözü 2.000 çeyrek alır, fazlası için yeni göz açılır ve kira artar. Kasadaki altın çalınmaz.

Fonlar

Fonda paranı bir kurum yönetir. Sekiz fon var: para piyasası, hisse, altın, savunma ve sanayi, dünya tüketim, temettü, teknoloji ve serbest fon.

• Ücret fiyattan her gün azar azar düşer.
• Satınca para hemen gelmez, valör kadar gün sonra kasana girer. Yoldaki para servetine sayılır. "Parayı hemen al" reklamıyla yoldaki para o gün gelir.
• Kurumların sağlamlığı görünmez; bazısı gevşektir. Fonun başına olay gelebilir ve sahip olduğun fonda her olay Günlük'e yazar:
  • Söylenti: fiyat düşer, çoğu zaman sonra büyük kısmı geri gelir.
  • Kaçış dalgası: yatırımcılar çıkar, satış 10 günde gelir. Pencere "Hepsini sat" ya da "Bekle" diye sorar.
  • İşlem durdurma: 10-40 gün alıp satamazsın. Bitince fon ya aynen açılır, ya %15-60 değer kaybederek açılır, ya da kapanır.
  • Tasfiye: fon kapanır, değerinin %30-80'i üç taksitte, 10 gün arayla geri ödenir. Kurum bir yıl sonra fonu yeniden kurar.
  • Parlak dönem: birkaç hafta fazladan getiri.
• Kapalı ya da durdurulmuş fon servetine yarı değeriyle sayılır.

Banka ve kredi

Bankada (18 yaşından) "Kasa ve krediler" tezgâhı. Bankaya her gün ödediğin tutar başta yazar, sonra kasa, borçlar ve yeni kredi.

İhtiyaç kredisi

• Tutarı değil günlük taksiti seçersin: günlük gerçek gelirinin %10'u ile %60'ı arası (önerilen %40). Çekebileceğin tutar bundan çıkar; yani ödeyemeyeceğin krediyi çekemezsin.
• Gerçek gelir maaş, kira, faiz, temettü ve şirket kâr payının toplamıdır.
• Fazladan ödeyebilir ya da krediyi kapatabilirsin.
• Bütün oranlar mevduatın ve borsanın beklenen getirisinin üstünde: borç alıp yatırım yapmak zarar ettirir.

İcra

• Borcun varken nakdin eksiye düşer ve 3 gün üst üste ödeyemezsen banka icraya gider.
• Sırayla alır: önce altın (kasadaki dahil), sonra yatırımların (büyüğünden), sonra araç (ucuzundan), en son oturmadığın konut. Mallar piyasa değerinin %75'ine satılır.
• İcra bir kez gelir ve borcu kapatır. Oturduğun ev alınmaz.

İlgili konular

• Vergi: faiz, temettü ve satış kazancı vergisi.
• Ev ve konut: konut kredisi ve kira geliri.
• Mekanlar: kuyumcu ve banka.
• Şirketler: kendi işine yatırım.
• Elmas ve mağaza: reklamla parayı hemen almak.