Sağlık

Sağlık halkası ne kadar iyi olduğunu, sağlık kapasiten ne kadar iyileşebileceğini söyler. Hastalıklar gelir, çoğu geçer; bazısı ömür boyu kalır. Sağlık sıfıra inince ölmezsin, hastaneye kaldırılırsın.

Sağlık ve sağlık kapasitesi

• Sağlık o anki hâlin, 0 ile 100 arası.
• Sağlık kapasitesi (halkadaki "/97" gibi sayı) sağlığının çıkabileceği en yüksek yer. Her hayat 100 ile başlar.
• Kapasiteyi yalnız üç şey düşürür: kalıcı hastalığın teşhisi, ağır geçen hastalığın izi (kanser; tedavisiz geçen kırık ya da bel fıtığı, ağırlaşan apandisit, çapraz bağ yırtığı) ve ölümden dönmek. Grip, migren, ruhsal hastalıklar, hastane yatışı ya da yaş kapasiteye dokunmaz.
• Aynı hastalığın ikinci izi yarısı kadardır.
• Kapasite en çok 32'ye kadar düşer.
• Geri gelir mi: iyi beslenen, spor yapan, gerilimi düşük biri nadiren 1-3 puan geri kazanır. Bunun için o sırada tedavisiz bir hastalığın olmamalı ve sağlığın kapasitenin 5 puan yakınında olmalı. Ne kadar sağlıklı yaşarsan şansın ve yaşın sınırı o kadar yüksek.
• Sağlıklı yaşam hastalığın izini de hafifletir: çok iyi yaşayan birinde kapasite kaybı üçte bire kadar iner. Geri gelmeyen izler (kanser gibi) de zamanla aynı oranda sığlaşır.

Sağlık düşünce ne olur

• Sağlık 60'ın altına indikçe hastalık sıklaşır. Sıfırda üç kat sık gelir.
• Sağlık sıfıra inerse ölüm yok. Ambulansla hastaneye kaldırılırsın, 2-3 gün yatarsın. Çıkışta sağlığın kapasitenin yarısına döner, tam dolmaz. Bu kaç kez olursa olsun aynı; bir yatış hakkı sınırı yok.

Hastalıklar nasıl gelir

• On sekizden sonra hastalık gün gün işler. Hafif bir hastalık birkaç gün sürer, başladığı gün bir pencere açılır. O gün başka olay ve arama gelmez.
• Aynı anda tedavisiz en çok iki hastalığın olabilir. Kontrol altına alınmış ömürlük hastalıklar bu sayıya girmez.
• Hafif hastalıklardan aynı anda yalnız biri olur. Biri geçince yenisi için bir süre (30 günlük yılda yaklaşık 36 gün) beklenir.
• Bir hastalığı bir kez yaşayan ona biraz daha yatkın olur. Depresyon ve kaygıda bu belirgin: depresyonun her geçmiş atağı riski ikiye katlar (üç atakta durur). Bel fıtığında tersi: bir kez geçiren için seyrek.
• Hastalık sürerken sağlığın yavaş yavaş düşer. Bütün hastalık boyunca kayıp, başladığı andaki sağlığının %15'i kadardır; hastane isteyen hastalıkta %20, kanserde %40. Geçince kaybın %85'i geri gelir.
• Süreler 30 günlük yıla göre yazıldı. 60 günlük yıl seçtiysen gün sayısı iki katına çıkar, 20 günlük yılda azalır. Her hastalık en az 2 gün sürer.

Haber veren hastalıklar ve erken teşhis

Ağır hastalık (hastane isteyen ya da ömürlük olan) birden başlamaz. Önce yaklaşık 3 gün Günlük'e "Kendini iyi hissetmiyorsun" düşer.

Bu günlerde Hastane'de "Muayene ol" (1.400₺, sağlık +5) ya da 30 yaşından sonra "Yıllık kontrolden geç" (3.800₺, sağlık +8) yaparsan hastalık erken yakalanır:

• Hastane isteyen hastalık (apandisit, kanser) hiç başlamaz. Kanser yakalanırsa yine de Kanser takibine girersin.
• Ömürlük hastalık başlar ama kapasiten düşmez ve baştan kontrol altındadır.
• Hastanede yatarken haber veren hastalık da tahlilde yakalanır.

Tedavi

Hastalık penceresinde ve başlık rafının altındaki durum şeridinde hastalığa dokununca şu düğmeler çıkar:

• "Doktora git, tedavi ol": hafif hastalıkta. Fiyatı ve tutma ihtimali düğmede yazar.
• "Hastanede yatarak tedavi ol": apandisit ve kanserde. Peşin ödenir, birkaç gün yatarsın.
• "Şimdilik bekle": tedavisiz devam. Hafif hastalık kendi geçer.
• "Deneysel tedaviyi dene": ömürlük hastalıkta (aşağıda).

Tedavinin tutma ihtimali:

• Her hastalığın kendi oranı var. Tablodaki oran ilk tedavi denemesinde, sağlığın 50 iken; sağlığın 90 iken yaklaşık 10 puan yüksek.
• İlk yaşayışında ceza yok. Aynı hastalığı her tekrar yaşayışında oran 13 puan daha düşer. Hafif hastalıklarda bu ceza en çok iki kez işler.
• Sağlığın 50'nin üstündeyse biraz artar, altındaysa biraz azalır.
• 65 yaşından sonra 10 puan, 78'den sonra 10 puan daha düşer.
• Ne olursa olsun %8 ile %94 arasında kalır.
• Tutmazsa sağlığın 10 düşer; hastalık geçince bu da geri gelir.

On sekizden önce tedaviyi ailen öder, düğmede "ailen karşılıyor" yazar.

Hapisteyken doktor yok. "Revire gitmeyi talep et" ücretsizdir; revir her talebi kabul etmez, reddedilirse ertesi gün yeniden istersin. Hastane isteyen hastalıkta ya da sağlığın çok düşükse cezaevi hastanesine sevk edilirsin.

Ömürlük (kalıcı) hastalıklar

• Teşhis anında sağlık kapasiten düşer. Bu bedel peşin ödenir.
• Kendiliğinden geçmez. Tedavi onu kontrol altına alır: hastalık listede kalır, belirtileri %60 azalır, ölüm riski dörtte bire iner ve her gün küçük bir ilaç gideri başlar.
• Kontrol altındaki hastalık için yeniden tedavi gerekmez.
• Aynı ömürlük hastalığa bir hayatta yalnız bir kez yakalanırsın (geçen astım geri dönebilir). Ömürlük hastalıklar ötekilerin yarısı sıklıkta gelir.
• Alerji ve astım çocuklukta kendiliğinden geçebilir (alerji çoğunlukla, astım yarı yarıya). Öbürleri milyonda bir ihtimalle geçer.
• Tedavi sebebi kaldırır, hasarı silmez: ömürlük hastalık geçince kapasiteden aldığı puanın yalnız bir kısmı geri gelir. Hipertansiyonda dörtte üçü, astımda yarısı, diyabet ve HIV'de dörtte biri; kalp ve kronik dizde hiçbiri. Günlük geri geleni de kalan izi de yazar.
• Ömürlük hastalığın varken öbür hastalıklar daha sık gelmez.

Deneysel tedavi

• Ömürlük hastalıkta açılır. 18 yaşından sonra, yılda bir kez.
• Fiyatı o hastalığın olağan tedavisinin 4 katı.
• %5 tutar. Tutarsa hastalık tamamen geçer ve kapasiteden aldığı puanın hastalığa göre bir kısmı geri gelir (yukarıda). Pencere ve Günlük bunu yazar.
• Tutmazsa mutluluk −10, sağlık −4.
• Hapiste ya da hastanedeyken denenemez. Kanser takibinde yok.
• "Kontrol altına almak" geçmek sayılmaz, orada puan geri gelmez.

Bütün hastalıklar

Fiyatlar Türkiye'de, olağan tedavinin bedeli. Başka ülkede bütün sağlık ücretleri (tedavi, muayene, yatış, ilaç) o ülkenin maaş düzeyiyle çarpılır. İlaç gideri 30 günlük yılda günlük tutar.

Kapasite kayıpları en kötü hâl; sağlıklı yaşayanda daha az düşer.

Hastalıkların ayrıntısı

• Grip, gıda zehirlenmesi, kemik kırığı: her yaşta gelir. Çok küçükken (8 yaş altı) ve 68 yaşından sonra biraz daha sık. Kırık başlarken nasıl olduğunu anlatan bir sahne gelir: ıslak fayans, buzlu kaldırım, ani fren.
• Apandisit: kendiliğinden neredeyse hiç geçmez. Beklersen süre dolunca ağırlaşır ("Ağırlaşıyor. Beklersen ambulans gelecek"), ikinci turda ambulans gelir. Her bekleyiş ölüm riskini büyütür.
• Kanser: oyunun en sert hastalığı.
  • Hastalık boyunca sağlığının %40'ını alır.
  • Teşhiste sağlık kapasiten 10'a kadar düşer ve bu puan hiçbir yolla geri gelmez; iyileşince de, sağlıklı yaşayınca da.
  • Atlatınca Kanser takibi başlar: ömür boyu sürer, baştan kontrol altındadır, günde 1.000₺ ilaç ister. Uzun ömür seçeneği bu riski kapatmaz. Takipteyken kanser iki kat sık geri döner.
  • Her tekrarında tedavi daha zor tutar.
• Hipertansiyon, kalp, diyabet: yaşla gelir, 28 yaşından sonra başlar ve yaşla hızla artar. Sigara içen 1,7 kat sık yakalanır. Sağlık kapasiten düşükse de daha sık. Kalp rahatsızlığı, hipertansiyon varken 2,4 kat, diyabet varken 1,6 kat sık gelir.
• Çapraz bağ yırtığı, kronik diz sakatlığı: yalnız sporcu mesleklerinde. 28 yaşından sonra her yıl biraz daha sık; jübileyi reddedip oynamaya devam edersen iki kat.
• Bel fıtığı: 25 yaşından sonra çalışanlarda, yaşla artar. Ağır işte 2,4 kat sık. Aylarca sürer, sonra geçer; tedavisiz geçerse küçük iz bırakır. Bir kez geçiren için yeniden gelmesi seyrek.
• Astım ve alerji: yalnız çocuklukta başlar. Alerji çoğu zaman ergenliğe kadar geçer; astım yarı yarıya geçer, geçen astım küçük iz bırakır ve sonra geri dönebilir. Alerji sağlık kapasitesine hiç dokunmaz; bedeli biraz mutluluk ve ilaç.
• Depresyon, kaygı, uykusuzluk: mutluluğun 42'nin üstündeyken hiç gelmez. Mutluluk düştükçe ve borçluysan sıklaşır. Uykusuzluk varken depresyon ve kaygı daha sık gelir. Depresyonda iştahın kapanır, geçene kadar çantandaki yiyecekleri yiyemezsin.
• Migren ve reflü: yaşla değil baskıyla gelir. Baskı şunlardan birikir: çalışmak (kıdemle artar), her şirket, borç, konut kredisi, ilişkilerdeki öfke, 18 yaşından küçük çocuklar. Mutluluğun 60'ın üstündeyse baskı daha az yıpratır.
• HIV ve klamidya: yalnız 18 yaşından sonra ve son iki yılda üç ya da daha çok farklı kişiyle yakınlaşanda olur. Tek partnerle hiç olmaz. Kişi sayısı arttıkça ihtimal büyür. Önce birkaç gün haber verir, sonra teşhis sebebini söyler. HIV düzenli ilaçla kontrol altında kalır; klamidya antibiyotikle geçer.

Hastane yatışı

Üç yoldan hastaneye yatarsın: hastane isteyen hastalık için tedavi seçersin, beklediğin hastalık ağırlaşır ve ambulans gelir, ya da sağlığın sıfıra iner.

• Yatış 2-8 gün sürer (sağlık sıfıra inince 2-3 gün).
• Hastalık beklenip ambulans gelirse hastalığın tedavi bedelini peşin tedaviyle aynı tutarda ödersin; günlük fatura işlemez. Beklemek ucuz yol değildir, paran yetmezse borca düşersin. On sekizden önce ailen öder.
• Sağlığın sıfıra inip hastaneye kaldırılırsan fatura günde 3.200₺ işler.
• Hastanede statlar yalnız yükselir. Her gün sağlık +4, mutluluk +1,5.
• Her gün bir eylem seçersin:
  • Dinlen: sağlık +1.
  • Fizik tedavi: sağlık +2, 1.500₺.
  • Ziyaretçi kabul et: mutluluk +1.
  • Özel odaya geç: mutluluk +2, sağlık +1, 4.000₺.
  • Erken taburcu ol: hemen çıkarsın ama tedavi yarım kalır, hastalık sürer, sağlık dolmaz.
• Yatışı tamamlarsan sağlığın kapasiteye, mutluluğun 100'e çıkar. Geçici hastalıkların hepsi geçer; yatışın sebebi ömürlük bir hastalıksa kontrol altına alınır.
• "Reklam izle, hemen taburcu ol": tek reklamla tedavi tamamlanır ve çıkarsın, ama statlar dolmaz, yükseldikleri yerde kalır.
• Hastaneye yatan işini kaybetmez. Seyahatteysen seyahat biter.
• Yurt dışında yatarsan fatura o ülkenin fiyatıyla işler.

Ölüm ve ömür

Ömür nereden gelir

Her karakterin ömrü doğduğu ülkenin ve cinsiyetinin ortalamasına göre. Türkiye'de beklenen ömür kadında 79,9, erkekte 74,5 yıl. 51 ülkenin her birinin kendi kadın ve erkek ortalaması var.

• Çocuk ölmez. Yaşa bağlı ölüm ve kaza 18 yaşından sonra başlar.
• Kaza ihtimali her yıl küçüktür ve haber vermeden gelir.
• Dikkatli yaşamak ömrü uzatır. Sağlıklı beslenme ve hareket, yüksek sağlık kapasitesi ve yüksek sağlık birlikte olunca ölüm eğrin en çok 28 yıl geriye kayar. Üçünün en zayıfı belirler: hastaneden yeni çıkmış yüksek sağlık tek başına yetmez.
• Kontrol altındaki hastalık seni öldürmez (Kanser takibi hariç). Tedavisiz bırakılan hastalık tam riskini taşır.
• Ölüm haber verir: kaza dışında ölüm önce bir yıl uyarır. Günlük'e uyarı düşer, o yıl ölmezsin. Hastaneye git, ilaca başla, yavaşla; risk düşerse uyarı kalkar.
• Ailen ve arkadaşların da aynı eğriyle yaşlanır ve ölür; 40 yaşından önce ölmezler.

65 yaşında uzun ömür sorusu

Bedenin 65 yaşına varınca "Uzun bir ömür" olayı gelir:

• "Yaşamaya devam et": 150 yaşına kadar yaşlılıktan ve kazadan ölmezsin. Sağlığın sıfıra inerse yine ölmez, hastaneye kalkarsın. Tedavisiz hastalık yine öldürebilir. Soru 25 yılda bir yeniden gelir.
• "Doğal akışına bırak": yaşlılık eğrisine girersin. Geri alınmaz.
• Cevap vermeden bekleyen de "devam" gibi korunur.
• Hapisteyken de sorulur.
• 70 yaşından sonra Günlük'e yaşlanma işaretleri düşer.

Ölümden dönüş (diriliş)

Ölüm ekranındaki tek düğme:

• 60 elmas. Hayat başına bir kez, süre sınırı yok.
• Bedel: sağlık kapasiten kalıcı olarak 10 düşer (en çok 20'ye kadar), mutluluk −10. Bu kayıp hiç geri gelmez.
• Hastane yatışıyla uyanırsın. Seni öldüren hastalık yatışın sebebi olur: ömürlükse kontrol altına alınır, geçiciyse geçer. Ölüm uyarısı silinir, bir sonraki tehlike yeniden haber verir.
• Hapiste öldüysen cezan sürer, cezaevi hastanesinde uyanırsın.

Gençleşme kürü

Mağazada "Hayatı değiştiren anlar" bölümünde. Takvim yaşını değil bedeninin yaşını küçültür.

• 18 yaşından sonra açılır. Takvim yılında bir kez, hayat boyu sınır yok.
• Beden yaşın 18'in altına inmez.
• Gençleşilen her yıl için sağlık +4 (kapasiteye kadar) ve görünüm +1,5.
• Sağlık kapasitesine dokunmaz.
• Okul, emeklilik, olaylar ve rozetler takvim yaşına bakar. Hastalık riski, görünümün yaşlanması, yaşlanma işaretleri, ölüm eğrisi, 65'teki uzun ömür sorusu ve avatarın beden yaşına bakar.
• Hapisteyken ve hastanedeyken kür yapılmaz.

İpuçları

• "Kendini iyi hissetmiyorsun" görünce hemen Hastane'ye git ve muayene ol: apandisit ve kanser hiç başlamaz, ömürlük hastalık iz bırakmaz.
• Ömürlük hastalığı tedavi et. Kontrol altındaki hastalık seni öldürmez.
• Mutluluğunu 42'nin üstünde tut, ruhsal hastalıklar hiç gelmez.
• Hastane yatışını sonuna kadar tamamlarsan dolu çıkarsın.
• Uzun yaşamak için 65'teki soruya "Yaşamaya devam et" de.

İlgili konular

• Hastalıklar: 21 hastalığın her biri kendi sayfasında.
• Kanser: oyunun en sert hastalığı ve kalıcı izi.
• Statlar: sağlık, mutluluk ve öbür halkalar ne işe yarar.
• Doktor: sağlığın meslek tarafı.
• İpuçları ve sık yapılan hatalar: uzun ve sağlıklı yaşamak için genel öğütler.