Ev ve konut

Kirada mı oturursun, ev mi alırsın, aldığını kiraya mı verirsin? Konut paranın en büyük kalemi: hem yaşam giderini düşürür hem kira geliri getirir. Bu sayfa ev almayı, krediyi, kiracıyı, iyileştirmeyi, arsayı, taşınmayı ve yurt dışında mülkü anlatır.

Kirada oturmak

• Kendi evin yoksa kiradasın. Kira ayrı bir satır değil, günlük yaşam giderinin içindedir: giderin yaklaşık %38'i barınma payıdır ve oturduğun şehrin ve semtin kirasına göre büyür ya da küçülür.
• Kendi evine taşınınca bu barınma payı ödenmez; yerine evin bakım gideri gelir.
• Okurken (23 yaşına kadar) temel geçimini ailen karşılar.

Ev almak

Varlık sekmesinde (18 yaşından) Gayrimenkul bölümü: "Ev al, kiraya ver, iyileştir".

Konut tipleri

Fiyatlar Türkiye'nin tabanı. Şehrin ve semtin kira düzeyine göre artar ya da azalır; kira ve bakım gideri de aynı oranla değişir. Günlük tutarlar 30 günlük yılda.

• Kira ve gider evin güncel değerine oranlıdır: ev değerlendikçe kira da artar.
• Alırken tapu vergisi ödersin (Türkiye'de fiyatın %2'si).
• Oturduğun evin konforu ve itibarı kartta yazar; büyük ev daha çok verir.
• Başka ülkelerde fiyat farkı gerçek dünyadaki kat farkına yakındır: New York'ta ev İstanbul'dan birkaç kat pahalıdır, ama maaş da oradadır.

Peşin ya da kredi

• Peşin: Fiyat ve tapu vergisi kadar nakdin varsa "Peşin" ile alırsın.
• Kredi: "Krediye başvur" evin dosyasını bankaya gönderir. Bankaya git, vadeyi seç, ödeme planını gör, krediyi çek.

• Peşinat %25. Ülkende oturmadığın bir yerde %40, Dubai'de %50.
• Faiz her yıl kalan borca eklenir, taksit ondan düşer; kredi seçtiğin vadede kapanır. Ödeme planı yıl yıl ne ödediğini, ne kadarının faiz olduğunu gösterir.
• Taksit günlük ödenir, "Kredi taksiti" satırında yazar.
• Banka iki şarttan birini ister: taksit yıllık gerçek gelirinin (maaş, kira, faiz, şirket payı) %65'ini geçmemeli, ya da kasanda peşinat ve tapu vergisinin üstüne iki yıllık taksit durmalı. Gelirin yetmiyorsa vadeyi uzatmak taksiti küçültür.
• Bankada borcun bir kısmını erken ödeyebilirsin.

Kiraya vermek

• Oturmadığın evi "Kiraya ver" ile kiraya verirsin. Kiracının bir adı vardır, kartta yazar.
• Kira günlük gelir olarak kasana girer ve kira vergisine tabidir (Vergi).
• "Kiracıyı çıkar" ile evi boşaltırsın.

Kira günü ve ödemeyen kiracı

Kira her gün akar, ama kiracının ödeyip ödemeyeceği yılda bir kez, kira gününde belli olur (30 günlük yılda yıl bitmeden 3 gün önce).

• Kirada bir dairenin bir yılda ödememe ihtimali %5. Bir kez ödemeyen dairede 3 yıl yeni sorun çıkmaz.
• Ödemeyen kiracı aynı gün seni arar. Telefonu açarsan derdini anlatır: işini kaybetmiştir, maaşı gecikmiştir ya da bahane buluyordur.
• Açmazsan bir aylık kira daha birikir ve konuşarak çözme yolları kapanır.
• Fark edildiğinde altı aylık kira birikmiştir. Kira, telefona cevap verince kasadan düşer.

Sonra dört yoldan birini seçersin:

Kiracının yıl sonunda ödeme ihtimali derdine göre değişir:

Hasar ve hırsızlık

• Hasar: Bir evin bir yılda hasar görme ihtimali %2. Tamir evin değerinin %1-3'ü, en çok 500.000₺. Aynı evde 3 yıl yeni hasar olmaz.
• Sigortasız evde pencere sorar: "Ustayı çağır, düzgün yaptır", "Şimdilik silip idare et" ya da "Tamir ettir, sigorta da yaptır". İdare edersen para çıkmaz ama evin değeri tamirin 1,5 katı düşer.
• Hırsızlık: Oturduğun eve yılda %2 ihtimalle hırsız girer. Kaybın 22.500₺ ile 90.000₺ arası, mutluluk −8. O gün bir pencere ne kadar kaybettiğini söyler. Güvenlik görevlisi ve alarm hırsızlık ihtimalini azaltır; evinde ikisi de yoksa pencere bunu hatırlatır. Konut sigortası hırsızlığı karşılamaz.

İyileştirme ve hizmetler

Evin kartında "Geliştir" bölümü. Fiyatlar evin değerinin oranıdır; para değere birebir dönmez, karşılığını kirada, konforda ve giderde alırsın.

Hizmetler değeri artırmaz, riski düşürür. Ücret her yıl, gün gün alınır.

Arsa

• İçinde oturulmaz, kiraya verilmez, hizmet ve iyileştirme almaz, hasar görmez.
• Olağan yılda değer kaybetmez; yılda %0 ile %18 arası değer kazanır.
• Kriz yılında %10-20 değer kaybeder. Kriz seyrek gelir ama birkaç yıl sürebilir; kriz yılı kartta ve Günlük'te yazar.
• Emlak vergisi arsada evden yüksektir (Türkiye'de yılda değerin binde 2,4'ü, evde binde 0,8'i).
• Önce arsa alıp sonra ev alırsan yeni evine taşınabilirsin.

Taşınmak

• Kendi evine taşınmak: evin kartında "Taşın". Masrafı yok. Önce pencere günlük hesabın nasıl değişeceğini gösterir: kiradaki eve taşınırsan o evin kirası kesilir.
• Başka şehirdeki evine taşınmak için önce o şehre taşınman gerekir.
• Şehir ya da semt değiştirmek: Şehir ekranında "Taşınmayı düşün". 18 yaşından, masrafı var. Şehir değişince işini bırakırsın (aynı mesleğe dönersen kıdeminin bir kısmı korunur); oturduğun ev boşalır ama senin kalır. Seyahatteyken ve hapisteyken taşınılmaz.

Yurt dışında mülk

• Seyahatteyken Gayrimenkul'de "Bulunduğun yerde konut al" çıkar. Alım yalnız oradayken olur; satmak her yerden.
• Dubai'nin kendi tipleri var: Stüdyo rezidans, 1+1 rezidans, Aile villası, Lüks penthouse, Rezidans kulesi.
• Kıbrıs'ın kuzeyinde (Girne) konut alınamaz: yabancıya tapu izinle verilir, bu yol oyunda yok.
• Yurt dışı mülkte oturulmaz. Kirayı yönetim şirketi toplar: kiranın %8'ini alır (Dubai'de %5), kiracılar arasında boş kalma payı %6 düşer (Dubai'de %8).
• Kira vergisi mülkün ülkesinin kuralıyla; kendi ülkende ikinci kez alınmaz.
• Hasarı yönetim şirketi yaptırır, tamir 1,25 kat pahalıdır.
• Uzaktan satarsan komisyonun üstüne değerin %2'si vekâlet payı gider.

Satmak ve hediye etmek

• Satarken eline geçen: değer − %3 emlakçı komisyonu − tapu vergisi (Türkiye'de %2) − kalan kredi borcu.
• Evi ya da arabayı birine hediye edebilirsin: İlişki'de kişinin sayfasında "Hediye et". Oturduğun ev verilmez. Değeri yüksek hediye yakınlığı ve güveni çok artırır, öfkeyi azaltır.

İlgili konular

• Vergi: emlak, kira ve tapu vergisi.
• Yatırım: banka, ihtiyaç kredisi ve icra.
• Seyahat: yurt dışında mülk almak için oraya gitmek.
• Araçlar: öbür büyük varlık.
• İlişkiler: hediye ve aile.